تیر ۳۰۱۳۹۱
 

اشاره:

“بررسي و تعيين انوع هويت( فردي، ملي و مذهبي) در نوجوانان ایرانی”، عنوان پژوهشي است كه دکتر جعفر دارابي با حمايت معاونت پژوهشي دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي تهران و نیز حمایت سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در سال 83 به انجام رسانده است.اصل این گزارش در دانشگاه علوم بهزیستی تهران موجود است.

يكي از مفاهيم اساسي در روان‌شناسي و علوم اجتماعي كه مورد علاقه بسياري از دانشمندان علوم انساني است، مفهوم هويت است. مي‌توان گفت بحران هويت از مهم‌ترين مسائل روان‌شناختي نوجوانان و جوانان است. اينكه چگونه نوجوانان در پشت سر گذاشتن اين بحران موفق شوند يا نه در سلامت رواني و سازگاري اجتماعي آتي آنان نقش مهمي خواهد داشت.

با رشد جوامع و افزايش جمعيت، صنعتي‌شدن يك امر اجتناب‌ناپذير به نظر مي‌آيد و با صنعتي‌شدن جوامع، مشاغل و نقش‌هاي متعددي پديدار مي‌شود. در اين ميان ارائه يك تعريف از خود براي نوجوان كه در مقابل انبوهي از مسائل قرار دارد، كار آساني نيست. نوجوان بايد از بين انبوه اين تعاريف و نقش‌ها دست به انتخاب بزند و اين انتخاب به عوامل متعددي مربوط مي‌شود.

به نظر مي‌رسد كه رسيدن به يك هويت موفق كه همان دستيابي به يك چارچوب و ساختار ذهني در ابعاد فردي، ملي و مذهبي است، در كشورهاي در حال توسعه و نيمه‌صنعتي، كار دشوارتري باشد، زيرا اين كشورها مسيري را طي مي‌كنند كه كشورهاي پيشرفته و صنعتي اين مسير را پيموده‌اند و اين كشورها (در حال توسعه) از يك سو به چارچوب‌ها و معيارهاي سنتي خود پايبند هستند و از سوي ديگر در حال وارد كردن فرهنگي هستند كه الزاما همراه تكنولوژي به درون فرهنگ سنتي نفوذ مي‌كند.

اين موضوع نوعي بحران هويت را در سطوح اجتماعي و فرهنگي دامن مي‌زند كه مي‌توان آن را بحران فرهنگي ناميد، اما بين فرد و اجتماع نوعي تعامل وجود دارد. بحران‌هاي فرهنگي و اجتماعي به صورت مستقيم و غيرمستقيم بر هويت شخصي و فردي كه بيشتر مورد علاقه روان‌شناسان است، اثر انكارناپذيري دارد. نوجوانان براي گذر از اين بحران كه در فرآيند رشد يك امر طبيعي محسوب مي‌شود، به كمك بزرگسالان نيازمند هستند، اما كمك‌كردن به نوجوانان قبل از هر چيز نيازمند بررسي‌هاي علمي و كارشناسانه است. هر چند براي بررسي‌هاي علمي در موضوع هويت مسائل پژوهشي زيادي وجود دارد، اين پژوهش درصدد بررسي مسائلي است كه در اولويت‌ سازمان بهزيستي كشور بوده است كه ساختار هويت فردي، ملي و مذهبي نوجوانان ايراني چگونه است؟ بين هويت فردي، ملي و مذهبي چه رابطه‌اي وجود دارد؟ و بين دختران و پسران در ابعاد هويت فردي، ملي و مذهبي چه تفاوتي وجود دارد؟ را شامل مي‌شود.

هدف تحقيق‌

هدف اصلي اين مطالعه بررسي علمي از وضعيت هويتي نوجوانان در ابعاد فردي، ملي و مذهبي و هدف نهايي اين بررسي كمك به نوجوانان در حل تعارضات و مسائل هويتي است .اهداف دیگر این تحقیق به شرح زیر بوده است:

*بررسي وضعيت موجود در ساختار هويت فردي، ملي و مذهبي در نوجوانان ايراني‌،

*بررسي ميزان رابطه ميان هويت فردي‌با هويت ملي و مذهبي‌،

*مقايسه وضعيت هويت در نوجوانان دختر و پسر ايراني و ارائه راهكارهاي تقويت هويت در ابعاد فردي، ملي و مذهبي.

براي رسيدن به اهداف فوق‌الذكر، علاوه بر نتايج مطالعه اخير به ادبيات تحقيق نيز مراجعه شده است، چرا که پاسخگويي به اين اهداف با يك پژوهش امكان‌پذير نيست.

در مطالعه حاضر، با بررسي علمي ابعاد هويت و نيز نحوه ارتباط آنها با يكديگر و شناسايي دقيق و علمي اين موضوع، راهكارهاي علمي جهت تقويت هويت فردي، ملي و مذهبي ارائه خواهد شد. اين امر گامي در جهت پيشگيري از مسائلي مانند از خودبيگانگي است كه خود موجب گرايش جامعه به سمت مسائل و مشكلات فرهنگي و اجتماعي مي‌شود.

نتيجه‌گيري‌

مقايسه نمره‌هاي دختران و پسران در ابعاد هويت فردي، ملي و مذهبي نشان داده است كه دختران در مقايسه با پسران از هويت سالم‌تري برخوردار هستند. اين نتيجه از ابعاد گوناگوني قابل بحث و بررسي است. پسران در هويت آشفته، هويت از پيش تعيين شده و هويت تأخيري از نمره‌هاي بالاتري نسبت به دختران برخوردار بودند. ويژگي‌هاي هويتي فوق‌الذكر نقص هويتي محسوب مي‌شود، در هويت ملي و مذهبي كه بالابودن آن نمايانگر هماهنگي با ارزش‌ها و آرمان‌هاي ملي است، دختران به صورت معني‌داري بالاتر از پسران بوده‌اند.

تحقيقات و پژوهش‌هاي قبلي در سلامت رواني نشان داده است كه مردان از سلامت رواني بالاتري نسبت به زنان برخوردار هستند. براي مثال زنان در مقايسه با مردان بيشتر با افسردگي و ترس‌هاي مذهبي مواجه هستند. نتيجه اين تحقيق نشان‌دهنده آن است كه در ابعاد هويت فردي، ملي ومذهبي، دختران داراي سلامت رواني بالاتري هستند.

نتايج پژوهش حاضر در خصوص تفاوتهاي جنسي در هويت، با برخي از پژوهش‌هاي انجام‌شده در ايران هماهنگ است. براي نمونه اين نتايج با نتايج مطالعه “دارابي” هماهنگ است، در اين مطالعه دختران در مقايسه با پسران از انگيزه پيشرفت بالاتري برخوردار بوده‌اند.

نتيجه مطالعه حاضردر بعضي موارد با مطالعه “شارع‌پور” و “خوش‌فر” هماهنگ و در برخي موارد ناهماهنگ بوده است. در مطالعه شارع‌‌پور و خوش‌فر بين دو جنس تفاوت معنا‌داري وجود نداشته است اما برجستگي هويت ملي و مذهبي در پسران بيشتر از دختران بوده است و برجستگي هويت خانوادگي در دختران بيشتر بوده است. بنابراين پژوهش‌هاي جديد نشان مي‌دهد كه تفاوت دو جنس در ابعاد گوناگون هويت يا در حال كاهش است و يا اينكه به نفع جنس مونث در حال افزايش است. در مطالعات پيشين مثل مطالعه‌اي كه توسط “محسني” انجام شد، هويت زنان يك هويت سنتي بوده است. در پژوهش‌هاي غربي نيز اين نتايج صدق مي‌كرده است، مثلا در مطالعه‌اي كه توسط زيروويت صورت گرفته بود، تصور زنان از خودشان بيشتر تصور مصرف‌گرا و خانه دار بوده است، اما تصور مردان از خودشان بيشتر تصوريك متخصص و صاحب‌نظر بوده است. مطالعات ديگري كه قبلا در كشورهاي غربي صورت گرفت نشان مي‌داد كه زن در جامعه غربي اكثراً در نقش‌هاي خانوادگي، وابسته، هيجان‌پذير، سطحي و بي‌منطق معرفي شده است. اين نتيجه امروزه در كمتر گزارش‌هاي پژوهشي مشاهده مي‌شود و همانگونه كه قبلاً بيان شد، تفاوت دو جنس در هويت در برخي مطالعات مشاهده نمي‌شود، در برخي از مطالعات اين تفاوت به نفع مردان و در برخي از مطالعات به نفع زنان بوده است. در مطالعه حاضر و در ابعاد هويت فردي، پسران در هويت‌هاي ناقص نمره‌هاي بالاتر و معنا‌داري داشته‌اند اما در هويت موفق تفاوت معنا‌داري بين دو جنس مشاهده نگرديد.

نتيجه ديگر اين مطالعه بالابودن نمره دختران در هويت ملي و مذهبي بوده است. در هويت مذهبي 93 درصد دختران و 83 درصد پسران براساس ملاك روان‌سنجي از هويت مطلوبي برخوردار بودند و در هويت ملي دختران 65درصد و پسران 43 درصد از هويت ملي مطلوب برخوردار بوده‌اند. اين نتيجه نشان مي‌دهد كه در هويت ملي مشكلات بيشتري وجود دارد، زيرا در هويت مذهبي در مجموع 88 درصد از هويت مطلوب برخوردار بوده‌اند اما در هويت ملي اين درصد به 54 درصد مي‌رسد.

حال اين سؤال مطرح است كه چرا هويت ملي و مذهبي در دختران ايراني بالاتر از پسران ايراني است.؟

در پژوهشي كه روي ايرانيان مقيم آمريكا صورت گرفت، موضوع فرهنگ‌پذيري در زنان و مردان ايراني مهاجر در آمريكا بررسي شد. نتيجه اين تحقيق نشان داد كه زنان ايراني در مقايسه با مردان در پذيرش فرهنگ بيگانه مقاومت بيشتري دارند و اين تفاوت در فرهنگ‌پذيري به لحاظ آماري معنا‌دار بوده است، لذا مي‌توان اينگونه تفسير كرد كه دختران يا زنان در پذيرش فرهنگ خودي آمادگي بيشتري نسبت به مردان دارند و به همان ميزان در درون‌سازي فرهنگ بيگانه مقاومت دروني بيشتري را از خود نشان مي‌دهند. بنابراين مي‌توان اينگونه نتيجه‌گيري كرد كه براي پيشگيري از نفوذ فرهنگ بيگانه بيشتر بايد نگران نوجوانان و جوانان پسر باشيم و براي اين هدف بايد برنامه‌ريزي‌هاي دقيقي را تدوين كرد كه اين برنامه‌ريزي‌ها بايد از مدارس شروع شود و به دانشگاه‌ها ادامه يابد.

بين هويت ملي و هويت مذهبي رابطه مثبت و معنا‌داري وجود داشته است. به عبارت ديگر افزايش هويت ملي با افزايش هويت مذهبي همراه است. مي‌توان نتيجه گرفت كه هويت مذهبي و هويت ملي نوجوانان ايراني در تضاد با يكديگر نيستند بلكه كاملا در يك جهت حركت مي‌كنند.

نتيجه ديگر اين مطالعه رابطه مثبت بين هويت فردي و هويت ملي و مذهبي بوده است. رابطه فوق بين هويت فردي و مذهبي بيشتر از رابطه هويت فردي و ملي بوده است، هر چند هر دو رابطه معنا‌دار بوده است. اين نتيجه نشان مي‌دهد كه هويت مذهبي پيش‌بيني‌كننده خوبي براي هويت فردي محسوب مي‌شود. خانواده‌هاي مذهبي در شكل‌دادن هويت مذهبي فرزندان از موفقيت بهتري برخوردار هستند.

درصد برخورداري نوجوانان ايراني از هويت موفق 46 درصد بوده است. به اين ترتيب با توجه به سن نوجوانان مورد مطالعه كه حداقل 17 سال بوده است اين درصد بسيار پايين است. در اين سن كه اواخر نوجواني محسوب مي‌شود انتظار مي‌‌رود كه اكثريت نوجوانان به يك هويت موفق نائل گردند، اما اين نتيجه نشان داد كه اكثريت نوجوانان ايراني از هويت موفق و پيشرفته برخوردار نبوده و برعكس به هويت‌هاي ناتمام، آشفته يا از پيش تعيين‌شده تعلق دارند. اين نتيجه حكايت از آن دارد كه درصد زيادي از نوجوانان ايراني از احساس بي‌هويتي يا سردرگمي هويت رنج مي‌برند، اين حالت بيانگر ضعف سيستم خانواده و نيز سيستم مدرسه و اجتماع در شكل‌دادن به هويت نوجوانان است. هر چند كسب هويت از وظايف نوجوانان است، اما اين خانواده و مدرسه است كه بايد هويت‌يابي را در نوجوانان تسهيل كند.

———————————————————————————–

* اصل این تحقیق در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی تهران موجود است(جزو تحقیقات پایان یافته سال 83).

متاسفم! ارسال دیدگاه بسته شده است.